Jak czytać wyniki badań testosteronu?

Wynik testosteronu „w normie laboratorium” nie zawsze oznacza brak niedoboru, a wynik „poniżej normy” nie zawsze oznacza chorobę. Wyjaśniamy, jak czytać poszczególne parametry i dlaczego ocenia się je razem.

Testosteron całkowity

To podstawowy parametr. Laboratoria podają go w nmol/l albo w ng/ml (czasem ng/dl). Przeliczniki:

• ng/ml × 3,47 = nmol/l
• ng/dl × 0,0347 = nmol/l

Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Urologicznego (EAU) przyjmują 12 nmol/l (3,5 ng/ml) jako próg rozpoznania niedoboru związanego z wiekiem. Ważne są warunki badania: rano (7:00–11:00), na czczo, bez ostrej choroby. Wynik poniżej progu potwierdza się drugim pomiarem.

SHBG i testosteron wolny

SHBG to białko, które silnie wiąże testosteron. Gdy SHBG jest niskie (częste w otyłości, cukrzycy typu 2, niedoczynności tarczycy), testosteron całkowity może być niski, choć ilość hormonu aktywnego jest prawidłowa. Gdy SHBG jest wysokie (z wiekiem, w nadczynności tarczycy, chorobach wątroby), całkowity może wyglądać dobrze przy niedoborze wolnego.

Dlatego przy nietypowym SHBG lub wyniku granicznym lekarz oblicza testosteron wolny ze wzoru (najczęściej Vermeulena) na podstawie testosteronu całkowitego, SHBG i albuminy. Za wspierające rozpoznanie niedoboru przyjmuje się stężenie testosteronu wolnego poniżej około 225 pmol/l (65 pg/ml). Bezpośrednie oznaczanie wolnego testosteronu popularnymi testami laboratoryjnymi jest mniej wiarygodne.

LH i FSH – gdzie leży przyczyna?

FSH odpowiada głównie za wytwarzanie plemników – jego wysokie stężenie może wskazywać na uszkodzenie nabłonka plemnikotwórczego.

Prolaktyna

Podwyższona prolaktyna obniża wydzielanie LH i testosteronu oraz libido. Oznacza się ją zwłaszcza przy obniżonym popędzie i niskim LH. Przy bardzo niskim testosteronie (poniżej 6 nmol/l) lub wysokiej prolaktynie lekarz może zlecić rezonans magnetyczny przysadki.

Hematokryt i PSA

Te badania nie służą rozpoznaniu niedoboru, ale są niezbędne przed rozpoczęciem terapii i w czasie jej trwania. Testosteron pobudza wytwarzanie krwinek czerwonych – hematokryt powyżej 54% wymaga zmiany leczenia. PSA pozwala monitorować gruczoł krokowy.

Najczęstsze błędy

• badanie po południu lub po posiłku,
• jeden pomiar zamiast dwóch,
• badanie w czasie infekcji lub po nieprzespanej nocy,
• ocena samego testosteronu całkowitego przy otyłości (niskie SHBG),
• traktowanie zakresu referencyjnego laboratorium jako granicy rozpoznania.